Bu başlık altında yasanın ve yönetmeliğin ayrıntılı maddelerine girmeden sistemin nasıl işlediğini anlatmaya çalışacağız.

İlk olarak 2000 yılının Nisan ayında "595 sayılı Kanun Hükmünde Kararname" ile hayatımıza giren yapı denetimi 2001 Mayıs ayında dönemin muhalefet partisinin başvurusu ile Anayasa Mahkemesi tarafından iptal edildi. Hemen ardından Haziran 2001'de kabul edilen 4708 sayılı Yapı Denetimi Yasası Ağustos 2001'de yürürlüğe girdi. 19 ilde pilot uygulama olarak başlayan yasa hâlâ il sayısında değişiklik olmadan aynı şekilde devam ediyor.

* Yapı denetimin özü, daha öncesinde var olan TUS (Teknik Uygulama Sorumluluğu) uygulamasının yerine, ilk defa sorumluları ve sorumlulukları tarif edilmiş kurumsal yapıya sahip bir yapı denetim sistemi olarak çalışmaya başlamasıdır.
* TUS uygulamasında, kişilerde olan ve net çizgilerle tanımlanmamış yetki ve sorumluluklar en az beş denetçi mühendis mimar ve üç yardımcı kontrol elemanından oluşan Yapı Denetim Kuruluşu tarafından kurumsal olarak üstlenilmiştir.
* Betonu oluşturan temel elemanlar olan demir ve beton Bakanlıkça onaylı Laboratuarlar tarafından teste tabi tutulmakta, sonuçları Yapı Denetim Kuruluşuna verilmektedir.
* İlgili idareler (Belediyeler, İl Özel İdareleri, Organize Sanayi Bölgeleri) belli aşamalarla Yapı Denetim Kuruluşlarının verdiği dosyaları incelemektedir.
* Yapı Sahibi, Projeci Mimar ve Mühendisler, Müteahhit Kuruluş, Laboratuar, Yapı Denetim Kuruluşu ve İlgili İdare hep birlikte, birbirlerini denetleyerek yapının sağlamlığı için çaba harcarlar.
* Yapı Denetim bedeli (örnek olarak) iki yılda tamamlanacak inşaat için Bayındırlık Bakanlığınca belirlenen Yapı Yaklaşık Maliyetleri ile hesaplanan Toplam yapı maliyetinin % 3'ü dür.
* Yapı sahibi tarafından İlgili idarenin belirlediği bir bankaya yatan denetim bedeli inşaatın belirli aşamalarında yapılan inceleme raporları ve hakedişlerin İlgili İdare tarafından incelenmesi sonrasında Yapı Denetim Kuruluşuna ödenir.
* Yapı Denetim bedeli toplam inşaat alanı 1000 m2 nin altında binalarda bir seferde inşaat ruhsatı alma aşamasında, toplam inşaatı 1000 m2'den büyük yapılarda yönetmeliğin belirlediği oranlarda Yapı Sahibi tarafından bankaya yatırılır.
* Yapı sahibi ile denetim kuruluşu arasında doğrudan para alışverişi olamaz. Müteahhit Kuruluşun bu alışverişte bulunmaması yasal ve etik açıdan gereklidir.